İsveç’te Noel kutlaması nasıl yapılır ?

İsveç’in Noel adetleri nelerdir ?

İsveç Avrupa’nın hristiyanlığa en geç geçen ülkelerinden biridir. Hz. İsa’nın doğumundan 1100 yıl sonra yani günümüzden 900 yıl önce Hristiyanlığı seçmişlerdir.

Bugünün İsveç laik toplumunda Noel, halkın çoğunluğu için bir hristiyanlık kutlamasından çok, uzun bir tatil döneminde dinlenilen, aile ve yakın akrabalarla biraya gelinip yenilen içilen, eş dost gezilen, hediye alıp hediye verilen ve bol bol alışveriş yapılan modern bir eğlence ve tüketim bayrama dönüşmüştür.

Noel’de kimi yaşlılar ve dindarlar dışında kilise ayini ziyaretlerine gidenlerin sayısı gün geçtikçe azalmaktadır.

Baharatlı sıcak şarap, pırıltılı süsleme, safranlı çörek, Noel huzuru, sevgi, gelenek, armağan, zencefilli kurabiye, kartopu oyunu, mum yakmak, neşe, ahenk

Noel Bayramı’nın hazırlıklarına bir ay öncesinden Kasım ayının son haftasında başlanılır ve İsveç’in en karanlık ayı olan Aralık ayı sonunda 24 Aralık‘ta kutlanır. Belli başlı gelenekleri ve olmazsa olmaz Noel adetleri vardır.

İsveç’teki Noel kutlaması, Viking, Pagan, İskandinav ve Alman geleneklerinin ve kültürel motiflerinin bir karışımından oluşuyor. Ancak, bugünkü Noel geleneklerinin pek çoğu 19. ve 20. yüzyıllarda yani 100 yıl önce ortaya çıktı.

Halk arasındaki ve evlerdeki Noel kutlamasında İsa Mesih’in “kutlu doğuş”una odaklanan dinsel ayinlerden çok, kimileri hristiyanlık öncesi dönemlerden kalan ve sonradan özellikle Almanya’dan gelen gelenekler öne çıkıyor.

• Karlı Noel (julsnö)

İsveç Noel geleneklerinin en önemlisi ve olmazsa olmazı; kar yağışıdır !

Noel zamanı yaşanabilecek en kötü hayal kırıklığı Noel kutlamalarının “beyaz Noel” (vitjul) karsız, kuru ve gri bir havada geçmesidir!

• Noel Geleneği (Jultradition)

Noel Çamı, Noel Şamdanı, Advent Mumları, Noel Baba, Noel Hediyesi, Noel Tekesi,Noel İçkisi, Noel Yemeği, Noel Pazarı, Noel temizliği, Azize Lusiya yürüyüşü, Noel Tatili…

Noel Bayramı’nın en temel geleneği İsa Mesih’in doğduğu bu gecede dünyanın huzur, barış ve kardeşlik içinde olması, kutlamaların sevgi, sevinç ve ahenk ortamında yapılmasıdır.

Özellikle çalışan çocuklu ailelerin mümkün olduğunca çok yönlü Noel havası yaratabilmek ve Noel’in tüm geleneklerini yaşayabilmek, yaşatabilmek için bir ay öncesinden başladığı hazırlıkların yetişmesine çabalaması, bunun için son ana kadar süren alışveriş koşuşturması ve tatlı bayram telaşı da bir Noel geleneği sayılabilir.

• Noel çamı (Julgran)

Noel çamı, Noel kutlamasının baştacı ve sembolü olan en önemli aksesuarıdır.

Noel yaklaşırken oturma odasının baş köşesine pek gösterişlice kurulur!

Süslü Noel çamı İsveç’e ilk kez 1700 lerde görülmüş. Noel çamı geleneği İsveç’e Almanya’dan gelmiş ve 1800 lü yıllar sonunda tüm evlerde yaygınlaşmış. Çamın tepesine konulan yıldız İsa Mesih’in doğumunu müjdeleyen “Beytüllahim Yıldızı”nı (Betlehem stjärna) sembolize ediyor. Eski İskandinav kültürünün de Noel çamında izleri var. Çok eskiden soğuk ve karanlık iklimlerin de “Güneş”in bir Tanrı olduğuna inanan Kuzey halkı karanlığın en uzun ve yoğun olduğu bu günlerde “güneşin hastalanıp güçten düştüğünü” sandıkları için Güneş Tanrı’sına iyileştikten sonra herşeyin yine önceki gibi yemyeşil olacağını ve yine etrafına ışık ve sıcaklık saçacağını hatırlatmak için yıl boyu yeşil kalan çam ağaçlarını evlerine koyarlarmış!

Çam ağacı ışıklı ve rengarenk, çoğu yuvarlak ve yıldız şekilli parlak süslemelerle ve pırıltılı şeritlerle (julpynt) süslenir.

Çocuklar için önceden alınan ve parlak kağıtlara sarılıp kurdeleyla bağlanan irili ufaklı armağan paketleri, bu ışıl ışıl ve rengarenk süslü Noel çamının altına, -Noel arifesinde (Julafton) açılmak üzere – bırakılır..

• Noel Baba (Jultomte)

İsveç’te bugünkü Noel baba (kultomte) figürü; eski İsveç halk inanışındaki çiftlik babası (gårdstomte) ve Noel Tekesi (julbocken), Aziz Nikolaos, Amerikalı Santa Claus’un modern bir karışımıdır.

Ren geyiğinin çektiği ve içi Noel hediyesi dolu olan arabasıyla Kuzey kutbundan gelen beyaz sakallı ve kırmızı libaslı Noel baba (çoğu zaman Noel baba kılığına giren aileden birisi sırtında büyük hediye torbasıyla ) ışıl ışıl parlak kağıtlara sarılmış hediye paketlerini Noel Arife gününde (julafton) çocuklara elden dağıtır ya da gizlice bırakır gider!

İsveç’in Noel Baba‘sı çocuklara hediyesini vermek için eve gece vakti bacadan girmez!

Bunun yerine Noel baba, 24 Aralık’ta ki Noel Arifesi (Julafton) günü öğleden sonra ya da akşam üzeri sırtında hediye çuvalıyla evleri tek tek dolaşır !

• Noel Hediyesi (Julklapp)Noel hediyesinin kökeni; kutlu doğuşu müjdeleyen Beytüllahim Yıldızı’nı takip ederek doğudan gelen ve kundaktaki Hz İsa’yı bulup, hediyeler sunan “Üç müneccim kralın” anısını yaşatmaktan geliyor.

Noel’de özellikle çocuklara Noel hediyesi verilir ve sevindirilir !

Aile bireylerine ve yakın arkadaş ve akrabalara yılbaşı hediyesi veriliyor. Noel hediyesi adetinde ise eskiden beri öncelikle zenginlerin evlerindeki hizmetlilerine, muhtaçlara ve yoksullara hediye vermesi var. Hediyenin ne olacağı konusunda hiçbir kısıtlama yok. İsveç’te Noel’de en çok çocuk oyuncağı ve kitap hediyesi tercih ediliyor.

Julklapp adı, hediyenin eğlenceli biçimde ve alaylı manilerle (julrim) verilmesi geleneğinden geliyormuş.

Birisine hediyesini verirken “kapısına sesli olarak tempolu vurmak (klappa) ve görünmeden oradan kaçmak, ya da hediyeyi “çaktırmadan oraya bırakmak veya fırlatmak‘ gibi…

Noel çamı altında saklanan hediye paketlerini genellikle Noel arife gününde, “evden gazete alma bahanesiyle çıkıp, Noel baba kılığına giren evin babası” ya da bir başkası, önceden hazırladığı sırtındaki hediye çuvalıyla eve döner ve evde Noel Baba’nın hediyesini getirmesini sabırsızlıkla ve heyecanla bekleyen çocuklara dağıtır.

• Varyemez amca ve dostları çizgi filmi (Kalle Anka)

İsveç TV ‘sinde 1960 yılından beri her yıl muhakkak Noel Arife gününde (Julafton) saat 15.00 da gösterilen; Varyemez Amca ve dostları mutlu Noeller diliyor (Kalle Anka och hans vänner önskar god jul) adlı içinde Boğa Ferdinand (Tjuren Ferdinand)’ın olduğu klasik Disney çizgi filmi paketine hep birlikte bakılması da alışılmış ve sevilen bir Noel geleneğidir.

• Noel Yemeği (Julmiddag)Arife gününde ailenin tümü biraraya gelip birlikte vakit geçirir. Uzak ya da yakın akraba ziyaretleti yapılır. Hatta bazı akrabalarla yılda bir kez sadece Noel’de karşılaşılır !

Arife günü akşamı (Julafton) yakın akraba ve yakın dostlarla Noel sofrası’na birlikte oturulur.

Noel sofrasının kralı ve olmazsa olmazı olan ve önce tencerede haşlanıp hardala bulandıktan sonra fırında kızartılan geleneksel Noel jambonu (domuz budu) Julskinka‘dır.

Domuz budunun haşlandığı tenceredeki et suyuna ekmek bandırılması (Dopp i grytan) vazgeçilmez bir Noel adetidir.

Geleneksel Noel Sofrası’nda her zaman domuz budu (julskinka), İsveç köftesi (köttbullar), parmak sosis (prinskorv), salamura ringa balığı (sill), kurutulmuş balık (lutfisk) ve kırmızı lahana (rödkål) bulunur.

Tatlı olarak da İsveç sütlaçı (risgrynsgröt) yenir.Noel süresince de bol bol zencefilli kurabiye (pepparkakor), safranlı çörek (lussebulle) tüketilir.

• Noel İçkileri (glögg, julmust)Kırmızı şarabı ısıtarak yapılan ve içine katılan çeşitli baharatlar ve çeşnilerle lezzetlendirilen, alkollü ya da alkolsüz olabilen İsveç’e özgü geleneksel baharatlı sıcak şarap (glögg) ve alkolsüz Noel birası (julmust) Noel döneminde bol bol içilir.

Noel sofrasında erkeklerin, minik kadehlerde tek dikimde hızlıca ağzına attıkları sert İsveç rakısı ‘snaps’ (nubbe) ile sofrada ‘skål‘ (şerefe) yapmaları, hiç ihmal etmedikleri köklü bir Noel geleneğidir.

Hediyeler açılırken de çevredeki yetişkinler genellikle bira, konyak ya da Porto şarabı içerler..

• Tatlı-çerez masası (Gottebord)

Noel işlemeli örtülü ve Noel süslü masaya çeşit çeşit şekerlemeler ve çerezler konulur.

Genellikle Noel şekerleri, karameller, kurabiyeler, çörekler, marzipan, çukulatalar, badem ezmesi, kuru incir, kuru üzüm, hurma, fındık -fıstık, ceviz bu masaları süsler.

Advent (Kutlu doğuşa hazırlık dönemi)

* Advent Şamdanı (Adventljusstake)

Üçgen şeklindeki yedi mumlu elektrikli advent şamdanı evdeki pencerelerin önlerine konulur.

Balkonlar ve bahçedeki ağaç ve çamlar minik ampüllü şerit lambalarla pırıl pırıl ışıklandırılır.

* Advent Yıldızı (adventsstjärna)

İsa peygamberin kutlu doğuşunu müjdeleyen Beytüllahim Yıldızı’nı hatırlatan bu ışıklı kağıt yıldız İsveç’e 1900 lerde Almanya’dan gelmiş.

Noel döneminde evlerin pencerelerine asılır.

* Advent mumu (adventsljus)

Noel hazırlıkları Kasım ayı son Pazar’ında başlayan ve ‘kutsal doğuş’ haftasında yani Noel’de sona eren ‘dört adventin (Noel öncesinin 4 Pazar’ı) ilk mumunun yakılması ile başlar.

Sırasıyla her sonraki Pazar günü bir mum daha yakılır. Böylece Noel’de mumların hepsi de yanar durumda olur. Bu dönemde oruç tutanlara da rastlanır.

• Noel Pazarı (Julmarknad)

Gamla Stan Stortorget’teki Noel Pazarı

Noel Pazarı kurulmasının geçmişi ortaçağa dayanıyor. İlk kez Avrupa’nın Almanca konuşulan yerlerinde ortaya çıkmış.

İsveç’e de Almanya’dan gelen Noel Pazarı genellikle şehirlerin tarihi meydanları ve yerlerinde kurulur. Çok canlı ve renkli olan Noel pazarlarında geleneksel Noel yiyecekleri, içecekleri, hamur işleri ve el sanatları ürünleri satılır.

İsveç’in en eski ve en ünlü Noel Pazarı 1837’den beri her Noel’de Gamla Stan (eskişehir) Stortorget (büyük meydan) kurulanıdır.

Stockholm’daki açık hava müzesi Skansen’de kurulan klasik Noel Pazarı’da bir diğer önemli ve sevimli olanıdır.

• Sankta Lucia yürüyüşü (Luciatåg)

13 Aralık Lucia günüdür (Luciadagen). Lucia günü ve Advent Noel kutlamasının başladığının işaretidir.

İsveç’e İtalya’dan gelen ama sonradan isveçlileşen, karanlıkları aydınlatan Sankta Lucia (Azize Lusiya) yürüyüşü, tüm okullarda, çocuk yuvalarında ve kiliselerde 13 Aralık’ta sabah saatlerinde yapılır.

Uzun beyaz giysili ve kırmızı şerit kemerli genç kızların en önünde, başında mumlu taç taşıyan Azize Lucia (Sankta Lucia) ve arkasında başlarına pırıltılı şerit saran ve ellerinde yanan bir mum tutan nedimeler (tärnor) ile yıldızlı oğlanlar (stjärngosse) özel Lucia şarkısı eşliğinde Lusiya geçiti (luciatåg) yaparlar, koro halinde Lucia ve Noel şarkıları söylerler.

• İsveç’in Noel Tekesi (Julbocken)

İsveç Noel Tekesi (Julbocken) İsveç’in Hristiyanlık öncesi geleneklerinden olan ve Kuzey Mitolojisinde “güç ve bereket” sembolü olduğuna inanılan ve sonradan Noel Kutlamalarına taşınan İsveç’e ve Kuzey’e özgü bir Noel figürüdür.

İsveçlilerin Hristiyanlığa geçmeden önceki inanışı olan ‘Asa İnancı‘ na (asatro) göre ‘Şimşek Tanrısı Tor‘un arabasını iki güçlü teke çekerdi. Bu inanışa göre Tanrı Tor birinin adı Tandgnissle (diş gıcırtıcı) ve ötekinin adı Tandglese (seyrek dişli) olan iki tekenin çektiği arabasını sürerken, tekelerin diş gıcırdatmasından dolayı şimşekler çakardı !

İri saplardan yapılan İsveç Noel Tekesi’nin en ünlüsü her yıl Noel öncesi Gävle meydanına dikilen ve dikildikten sonra da mutlaka Noel’i göremeden yakılan dev boyutlu Gävle Noel Tekesi‘dir.

Noel Tekesi son yüz yılda yerini ve görevini Amerika’daki kutlamaları ticarileştirmesinin etkisiyle Ren Geyiği‘ne bırakmak zorunda kalmıştır.

• Noel Tatili (Julhelgen)İsveç’in yaz tatilinden sonra en uzun tatilidir.

Hediyelerin dağıtıldığı, ziyaretlerin yapıldığı ve ailecek Noel yemeğinin yenildiği Noel arife g ününde herkes Noel kutlaması yapabilsin ve ailesiyle birlikte olabilsin diye (en geç öğleden sonra) İsveç’teki tüm işyerleri, dükkanlar ve mekanlar kapalı tutulur.

Sadece hastane acil servisleri, polis,itfaiye ve ulaşım araçları kısıtlı personelle işbaşında bulunur.Noel tatil günleri şunlardır :

24 Aralık Noel Arifesi (Julafton)
25 Aralık Noel Günü (Juldagen)
26 Aralık Noel İkinci Günü (Annandag Jul)

31 Aralık Yılbaşı gecesi (Nyårsafton)
1 Ocak Yeni Yıl Günü (Nyårsdagen)

6 Ocak Onüçüncü Gün (Tretteondedagen)
13 Ocak Yirminci Gün (Tjugondedagen)

• Noel Çamının yağmalanması (Julgrandsplundring)

Noel tatili, 13 Ocak 2017 de Noel Çamı‘nın etrafında önce ‘döne döne oynanıp’ (Knutsdans) sonra da ‘süsleri kopartılıp‘ pencereden dışarı atılarak ‘Noel çamı yağmalanır (Julgransplundring) ! Şamdanlar kaldırılır ve gelecek Noel’e saklanır.

Noel ağacı yağmalandıktan sonra kimi yerlerde bir eğlence düzenlenerek Noel ağaçları hep birlikte takılır.

Böylece Noel kutlamasının tamamen bittiği ilan edilmiş ve Noel’in tüm izleri silinmiş olur !

Ne diyelim ?
Son olarak da Noel kutlamasının Hristiyanlık’la hiçbir dini içeriği ve ilgisi olmayan kimi kültürel adetlerinin kimi Müslümanlarca İsveç’te yapılmak istenmesi konusundaki kişisel fikrimi söyleyeyim ve benim bunlardan hiçbirini kendi ailem de yapmadığımı da belirteyim:

Burada aslolan “niyet” dir !

Bana göre evinde çam süslemek, bu karanlık zamanda evini ışıklandırmak, çocuğuna ya da yakınına hediye alıp alıp vermek, ailece hep birlikte yemek yemek, uzun süredir görülmemiş dostları ziyaret etmek, barış ve huzur dilemek gibi kimi Noel geleneklerine uyan bir müslüman bundan dolayı din değiştirip Hristiyan olmuş sayılmaz !

Aynı bir Hristiyan çocuğun “Şeker Bayramı”nda mahalledeki müslüman arkadaşlarıyla birlikte kapı kapı dolaşıp şeker toplaması ya da bir müslümanın bayram sofrasına oturmasıyla müslüman olamayacağı gibi.

Çünkü bir Müslümanın ancak bir kiliseye gidip “vaftiz” olmadan Hristiyan olamayacağını ve bir Hristiyanın da bir imamın huzurunda “Kelime-i Şehadet” getirmeden Müslüman olamayacağını çok iyi biliyorum.

Kaldı ki müslümanlar da Hz İsa’nın peygamberliğine ve göğe yükseldiğine inanıyor ve ona derin saygı duyuyor.

İsveçlilerin yüzde 40’ı bu Noel tatilinde İsveç’in soğuk ve karanlık havasında kiliseye gidip dini ayinlere katılmak yerine, güneşlenip denize girmek için Tayland ve Kanarya Adaları’na uçmayı tercih ediyorlarmış.

Hani bana göre de hiç fena etmiyorlarmış !

God Jul !
Gott nytt år !

Mutlu Noeller !
Yeni yılınız şimdiden kutlu olsun !

TANER YILDIZ

Not:
Kapak resmî ‘ışıldayan geyikler’ fotoğrafını Stockholm Brunkebergstorg meydanında çektim.

Suluboya resimler İsveç halkının gönlünde taht kurmuş sanat adamı ressamları olan en ünlü Carl Larsson‘a aittir.

Bir Cevap Yazın